Przewodnik tematyczny
Książki o demencji i alzheimerze
Po powieść o alzheimerze sięga się z różnych powodów: bo w rodzinie właśnie padła diagnoza, bo opiekujesz się mamą albo tatą, albo bo ciekawi cię, co ta choroba robi z opowieścią. Oto dziewięć powieści po polsku, ułożonych według potrzeby.
Z tej strony · Book Three
The Forty-Year Passenger
Wydanie anglojęzyczne
Jeśli czytasz po angielsku, The Forty-Year Passenger to powieść z tej strony, która mówi o demencji, ale z ukosa. Abel Quist każdego ranka przynosi herbatę bratu, który już nie wie, że jest jego bratem, w pociągu, gdzie każde drzwi kosztują prawdziwe wspomnienie o osobie, dla której chciałoby się wrócić. To nie jest opowieść medyczna, tylko przypowieść o uwadze i o ludziach, których przestajemy widzieć. Istnieje tylko po angielsku: na Kindle, w miękkiej oprawie i w Kindle Unlimited, przez Amazon.com.
W skrócie
Wśród książek o demencji najczęściej czytaną pozostaje Motyl Lisy Genovy (Still Alice): pięćdziesięcioletnia profesorka z Harvardu z wczesnym alzheimerem, opowiedziana od środka. Jeśli szukasz książki o alzheimerze z perspektywy dziecka, które opiekuje się rodzicem, sięgnij po polskie powieści: Niejedno Barbary Woźniak albo Moją matkę pestkę Anny Sakowicz. O demencji starczej w formie kryminału opowiada Ani śladu Elizabeth Emmy Healey, a klasykiem pisanym z wnętrza choroby jest Niewdzięczna pamięć J. Bernlefa.
Trzy sposoby czytania powieści o demencji
Listy wrzucają wszystko do jednego worka, ale lektury są co najmniej trzy. Od środka: choroba opowiedziana przez kogoś, kto ją przeżywa, co stawia przed pisarzem fascynujący problem (jak opowiadać, kiedy się zapomina?). Od strony rodziny: syn, córka, mąż, żona, dom opieki, rodzic, który znów staje się dzieckiem, role, które się odwracają. I demencja jako napęd fabuły: powieści, w których utrata pamięci służy intrydze, czasem kryminalnej.
Słowo o słowach: „demencja” to ogólny termin medyczny, a choroba Alzheimera jest jej najczęstszą przyczyną; „demencja starcza” to określenie potoczne, którego lekarze dziś raczej unikają. W powieściach te pojęcia często się mieszają i zaznaczamy, kiedy książka nie nazywa konkretnej diagnozy. Jeśli szukasz literatury faktu, warto znać Starego króla na wygnaniu Arno Geigera (Świat Książki, 2013), wspomnienie syna o ojcu z alzheimerem; nie ma go na liście, bo to nie powieść.
Od środka: choroba opowiedziana przez tego, kto choruje
-
Motyl
Alice Howland ma pięćdziesiąt lat, wykłada psychologię na Harvardzie i zaczyna gubić słowa w środku wykładu. Diagnoza: wczesna postać choroby Alzheimera. Genova, z wykształcenia neurobiolożka, prowadzi narrację z perspektywy Alice przez cały rok choroby, tak że czytelnik traci grunt razem z nią. To najprostsze i najbardziej przejrzyste wejście w temat; na jej podstawie powstał film z Julianne Moore. Polecamy zwłaszcza tym, którzy chcą zrozumieć, co czuje chory, nie tylko jego bliscy.
- Odpuść, jeśli
- diagnoza w rodzinie jest bardzo świeża: to lektura dokładna i bolesna.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Papierowy Księżyc 2011, tłum. Łukasz Dunajski, Biblioteka Narodowa: Filia 2023
-
Niewdzięczna pamięć
Klasyk literatury niderlandzkiej z 1984 roku. Maarten, emerytowany Holender mieszkający z żoną Verą w Ameryce, opowiada swoje dni, a czytelnik powoli zauważa, że zdania zaczynają się sypać: pory roku się mylą, ludzie zmieniają twarze, żona staje się obcą kobietą. To powieść, która robi z formą to, co choroba robi z pamięcią, i dlatego jest wciąż czytana. Krótka, oszczędna, wstrząsająca; dla czytelników, którzy chcą literatury, a nie poradnika.
- Odpuść, jeśli
- potrzebujesz jasnej, uporządkowanej narracji: ta celowo się rozpada.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Nasza Księgarnia 2010, tłum. Alicja Oczko
-
Słowa pamięci
Claire, czterdziestokilkuletnia matka dwóch córek, ma wczesnego alzheimera i zaczyna prowadzić „księgę pamięci”: zapisuje w niej rzeczy, których nie chce stracić, a inni członkowie rodziny dopisują swoje. Powieść obyczajowa, bardziej ciepła niż Genova, z humorem i wzruszeniem w równych proporcjach. Dobra dla kogoś, kto chce przeczytać o chorobie bez poczucia, że czyta podręcznik, i kto lubi książki o matkach i córkach.
- Odpuść, jeśli
- nie lubisz powieści, które jawnie mają wzruszyć: tu łzy są zaplanowane.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Prószyński Media 2015, tłum. Agnieszka Ciepłowska
Od strony rodziny: opieka nad mamą, tatą, mężem
-
Niejedno
Polski debiut, i najambitniejsza książka na tej liście. Szymon Kowalski, filozof uczący etyki przyszłych lekarzy, wraca do rodzinnego Tarnowa, żeby opiekować się ojcem chorym na alzheimera. Codzienna opieka przeplata się z zajęciami o medycynie w Trzeciej Rzeszy, z Foucaultem i Wittgensteinem, z coraz trudniejszymi rozmowami w rodzinie. Ponad czterysta stron o tym, jak język medycyny zmienia chorego człowieka w przypadek. Dla czytelników, którzy chcą myśleć o demencji, a nie tylko ją przeżywać.
- Odpuść, jeśli
- szukasz lekkiej obyczajówki: to gęsta proza z filozoficznymi dygresjami.
Sprawdzone w: dzieje.pl: Niejedno, Drzazgi 2021, Goodreads: Niejedno (Drzazgi, 2021)
-
Moja matka pestka
Natasza ma dobrą pracę, narzeczonego i nowe mieszkanie, kiedy spada na nią opieka nad matką chorą na alzheimera, matką, od której uciekła z domu w wieku dziewiętnastu lat. Partner odchodzi, w pracy nikt nie rozumie, a Natasza zostaje sama z kobietą, która ją kiedyś krzywdziła, a teraz zapomina. Sakowicz pisze z własnego doświadczenia choroby w rodzinie. Polska powieść dla tych, którzy opiekują się trudnym rodzicem i pytają, czy da się wybaczyć komuś, kto już nie pamięta.
- Odpuść, jeśli
- relacje matka–córka to dla ciebie zbyt bliski temat na lekturę.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: W.A.B. / Foksal, TaniaKsiążka: W.A.B., opis
-
Przypomnij mi, kim jestem
Wielka amerykańska saga rodzinna: Eileen Tumulty, córka irlandzkich imigrantów z Queens, przez dekady buduje życie i awans społeczny z mężem Edem, naukowcem. Kiedy Ed, jeszcze w sile wieku, zaczyna się zmieniać, okazuje się, że to wczesny alzheimer. To bardzo gruba powieść, ale demencja nie jest tu tematem doczepionym: to cała historia małżeństwa widziana od strony żony i syna. Dla czytelników, którzy lubią długie realistyczne powieści.
- Odpuść, jeśli
- chcesz od razu przejść do choroby: zaczyna się dopiero w drugiej połowie.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Wielka Litera 2016, tłum. Anna Zeller
Demencja jako napęd fabuły: kryminał, romans, baśń
-
Ani śladu Elizabeth
Maud ma ponad osiemdziesiąt lat, coraz gorzej pamięta i zapisuje wszystko na karteczkach. Jest pewna jednego: jej przyjaciółka Elizabeth zniknęła. Nikt jej nie wierzy. A w tle wraca inna sprawa, sprzed siedemdziesięciu lat, kiedy bez śladu zaginęła siostra Maud. Kryminał opowiedziany przez narratorkę z demencją: śledztwo jest prawdziwe, a dezorientacja Maud wciąga czytelnika do środka. Jednocześnie zabawna i bardzo smutna.
- Odpuść, jeśli
- irytują cię powtórzenia: Maud wraca do tych samych myśli, celowo.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Media Rodzina 2014, tłum. Małgorzata Hesko-Kołodzińska
-
Pamiętnik
W domu opieki starszy mężczyzna codziennie czyta kobiecie chorej na alzheimera historię dawnej miłości dwojga młodych ludzi z Karoliny Północnej. Ona nie pamięta, że to ich historia. Krótki, bardzo romantyczny i świadomie sentymentalny, to najbardziej znana na świecie powieść, w której demencja jest sercem fabuły; większość zna ją z filmu. Dla tych, którzy chcą o chorobie czytać przez miłość, a nie przez medycynę.
- Odpuść, jeśli
- nie znosisz melodramatu: to romans w czystej postaci.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Albatros 2000, tłum. Anna Maria Nowak, Biblioteka Narodowa: Albatros 2017
-
Pogrzebany olbrzym
Brytania po królu Arturze. Nad krajem wisi mgła, przez którą wszyscy zapominają, i starsze małżeństwo, Axl i Beatrice, wyrusza odnaleźć syna, którego ledwie pamięta. To nie jest powieść o alzheimerze, ale wielu czytelników czyta ją jako przypowieść o starych małżonkach tracących wspólną pamięć i o tym, czy miłość przetrwa przypomnienie sobie wszystkiego. Noblista pisze tu baśń z rycerzami i smokiem; dla czytelników, którzy wolą metaforę od diagnozy.
- Odpuść, jeśli
- fantasy cię zniechęca: są tu wojownicy, ogry i smoczyca.
Sprawdzone w: Biblioteka Narodowa: Albatros 2015, tłum. Andrzej Szulc
Pytania i odpowiedzi
O co pytają czytelnicy
Jaka jest najlepsza książka o alzheimerze?
Najczęściej polecana jest Motyl Lisy Genovy (Still Alice), opowiedziana z perspektywy chorej. Jeśli chcesz polskiej powieści, sięgnij po Niejedno Barbary Woźniak.
Czy są polskie powieści o demencji?
Tak. Niejedno Barbary Woźniak (Drzazgi, 2021) opowiada o synu opiekującym się ojcem z alzheimerem, a Moja matka pestka Anny Sakowicz (W.A.B.) o córce, która musi zająć się matką, od której kiedyś uciekła.
Jaka książka o demencji starczej nie jest przygnębiająca?
Ani śladu Elizabeth Emmy Healey: to kryminał, a narratorka ma poczucie humoru. Smutek jest, ale nie przygniata.
Jaki film powstał na podstawie książki o alzheimerze?
Motyl Lisy Genovy stał się filmem Still Alice z Julianne Moore, a Pamiętnik Nicholasa Sparksa filmem pod tym samym tytułem.